Reisimpressies.nl

In 1989 verzorgde ik voor ongeveer duizend mensen een busreis naar Berlijn, kort nadat de muur gevallen was. Vanaf dat moment hebben de gebeurtenissen en de daaraan voorafgaande geschiedenis mij uitermate geboeid. Wat ik allemaal aan gegevens heb vergaard middels mijn eigen waarnemingen in Berlijn (laatste bezoek in augustis 2010), herinneringen aan films, tv-stukken, dvd's, cd's, tijdschriften en boeken, probeer ik hier weer te geven. Tevens zet ik onderaan de pagina's een aantal films zodat de echte "liefhebbers" alles nog eens precies kunnen zien en beleven. Af en toe werd ik genoodzaakt van hot naar her te springen, enerzijds om zaken uit de geschiedenis uit te leggen, anderzijds omdat mij tijdens het schrijven weer dingen invielen die ik toch wilde vermelden. Ik hoop dat mijn verslag toch voor velen boeiend is gebleven.

De historische gebeurtenissen:

Op de conferentie van Potsdam (17 juli tot 12 augustus 1945) overleggen de Sovjet Unie, Groot Brittannie en de Verenigde Staten, respectievelijk Stalin, Churchill (later Attlee) en Truman,  over hun gezamenlijke verantwoording over het Duitsland van na de oorlog, de wederopbouw en nieuwe vredesverdragen. De plaats waar dit plaatsvond was Cecilienhof, het domein  van kroonprins Wilhelm Hohenzollern.

Op de eerder (februari 1945) gehouden Yalta conferentie, waar de bezettingszones werden vastgesteld, kwam het voorstel van de Sovjets tot het invoeren van een Oder-Neise grens tussen West en Oost de eerste keer ter sprake. De Amerikanen en Britten protesteerden hier hevig tegen en beschouwden de voorgestelde, ingrijpende grenscorrectie als teveel van het goede.

Echter, tegen de tijd van de conferentie van Potsdam hadden de Sovjet-troepen het land ten Oosten van de door de Sovjets voorgestelde grenslijn al bezet en een Sovjet-Poolse regering ingesteld. Ofschoon de Amerikanen en Britten zich in eerste instantie dus hiertegen verzetten, komt men tenslotte toch tot de overeenkomst dat bijna al het grondgebied ten Oosten van de lijn onder Pools bestuur zal gaan vallen en een klein gedeelte onder gezag van de Sovjet Unie. Tevens mocht Polen nu alle Duitse inwoners deporteren naar Duitsland. De afspraak werd gemaakt dat in een later stadium de exacte grenzen zouden worden bepaald. Andere zaken die besloten werden, hadden o.a. betrekking op het vervolgen van Nazi-misdadigers, de vernietiging van het Duits oorlogspotentieel, controle op alle research en industriele ontwikkelingen, decentralisatie van de industrie en het onder controle houden van de Duitse levensstandaard. Pas in 1990 werd de Poolse grens definitief vastgesteld bij het 2 plus 4 Verdrag tussen de beide Duitse staten en de vier mogendheden.

Met economische en militaire ondersteuning (Marshall-plan vanaf 1947 en NATO vanaf 1949) proberen de Verenigde Staten de invloed van het communisme in te dammen. De Sovjet Unie reageert met het oprichten van een Raad tot Wederzijdse Economische Hulp in 1949 en een militair verbond,het Warschau-pact in 1955. In Azie en Afrika strijden zowel Amerikanen als Sovjets voor het uitbreiden van hun invloed. In de van het nationaal-socialisme bevrijde landen van Oost-Europa laat Stalin regimes aan de macht komen die helemaal van Moskou afhankelijk zijn.

Op 24 juni 1948 sluit de Sovjet Unie alle toegangswegen naar West Berlijn, dat midden in de Russische zone ligt, af. Met deze blokkade protesteert de Sovjet Unie tegen het invoeren van de D-Mark en wil men de Westerse aanwezigheid en de invloed van de Amerikaanse economie ongedaan maken. Voor het omzeilen van de blokkade wordt een luchtbrug naar Berlijn  ingezet, hiermee laat het Westen zien dat ze onder geen enkele voorwaarde bereid is tot het opgeven van invloed. Op 12 mei 1949 heft de Sovjet Unie de blokkade op. Resultaat van de definitieve scheiding der machten is de oprichting van de Bundesrepublik op 23 mei 1949 en de DDR op 7 oktober 1949. De Bundesrepublik ontstond met invloed van de Westelijke geallieerden en werd gevormd als democaratische, federalistische Staat. De Deutsche Demokratische Republik richtte de staat in naar Sovjet voorbeeld. Een door de DDR sterk uitgebouwde grens scheidde Oost en West. De Koude Oorlog (macht en ideologie) bepaalde de Duits-Duitse verhouding.

In 1952 (26 mei) sluit de DDR de Duitse grens tussen Oost en West. Er wordt een 5 kilometer brede, geblokkeerde zone langs de gehele demarcatielijn aangelegd. De laatste mogelijkheid in het Westen te komen is dan alleen nog maar via Berlijn.

Het is 1953 als de ontevredenheid van de inwoners van de DDR voor het eerst duidelijk wordt.  In de zomer van dat jaar protesteren meer dan een miljoen mensen in Oost-Berlijn, Leipzig en overige steden tegen o.a. de aanwezigheid van de Sovjets en de dalende levensstandaard. Slechts met de inzet van Sovjetische tanks en het uitroepen van de noodtoestand wordt de rust hersteld. Het bloedige optreden van de machthebbers heeft tot resulaat  55 doden en meer dan duizend arrestaties, waarbij velen tientallen jaren worden opgesloten.

Het is begonnen.........................Die Berliner Mauer

Het begin: internationale persconferentie Walter Ulbricht - SED partijleider en voorzitter van de "Nationalen Verteidigungsrates der DDR " op 15 juni 1961 in Berlijn.

Vraag van de journaliste Annamarie Doherr van de Frankfurter Rundschau:

"Ich möchte eine Zusatzfrage stellen. Doherr, Frankfurter Rundschau. Herr Vorsitzender, bedeutet die Bildung einer freien Stadt Ihrer Meinung nach, dass die Staatsgrenze am Brandenburger Tor errichtet wird? Und sind Sie entschlossen, dieser Tatsache mit allen Konsequenzen Rechnung zu tragen?“

Antwoord van Ulbricht:

 Ich verstehe Ihre Frage so, dass es Menschen in Westdeutschland gibt, die wünschen, dass wir die Bauarbeiter der Hauptstadt der DDR mobilisieren, um eine Mauer aufzurichten, ja? Eeh, mir ist nicht bekannt, dass eine solche Absicht besteht, da sich die Bauarbeiter in der Hauptstadt hauptsächlich mit Wohnungsbau beschäftigen und ihre Arbeitskraft voll eingesetzt wird. Niemand hat die Absicht, eine Mauer zu errichten.“

Ulbricht was nu de eerste die het woord Mauer in de mond nam! Van het antwoord is een opname, die laat ik hieronder zien.

De Oostduitse Bundesnachtrichtendienst BND kondigde in de nacht van 12 op 13 augustus 1961 aan dat Ulbricht bevel gegeven heeft tot het afzetten en sluiten van de sectorengrens ( Berlijn was verdeeld in 4 sectoren, Russisch, Amerikaans, Engels en Frans). Tijdens de vergadering van het Warschau-Pact (de communistische tegenhanger van de NAVO) in Moskou van 3 t/m 5 augustus werd door vooral Chroetschow grote druk uitgeoefend om maatregelen te nemen om de grote vluchtelingenstromen van Oost naar West een halt toe te roepen. Alleen al in juli ontvluchtten ruim 35.000 Oost-Duitsers hun land en vestigden zich in het Westen, het totale aantal sinds 1949 overschrijdt al de 2,5 miljoen!  Op 7 augustus had Chroetschow in een toespraak  aangekondigd dat Russische troepen de grens met het Westen zouden gaan versterken, hiervoor werden zelfs alle  reservisten opgeroepen. Op 11 augustus stemde de Volkskammer der DDR in met de besluiten die in Moskou waren genomen en machtigde de regering tot het nemen van alle noodzakelijke maatregelen.

In de vroege ochtend van 13 augustus begint zwaar bewapende grenspolitie met het openbreken van straten en het aanleggen van versperringen met prikkeldraad en betonnen palen. Tanks en panstervoertuigen stellen zich strategisch op. Vier dagen later beginnen  bouwtroepen met het weghalen van het prikkeldraad en het opbouwen van de muur. Er kwamen 7 grensdoorgangen die zeer zwaar bewaaktworden en overal verschijnen wachttorens, voor zover ze er niet al zijn. Op 22 augustus mogen familieleden van de geallieerde strijdkrachten en diplomaten op weg naar Oost Berlijn alleen nog gebruik maken van de grensovergang Friedrichstrasse, een flagrante overtreding van alle gemaakte afspraken.De grensovergang Friedrichstrasse (Checkpoint Charlie) is thans een herinneringsplaats en symbool van de verdediging van de Westerse Democratie. Op 24 augustus 1961 wordt dan de eerste vluchteling door de grenstroepen neergeschoten. Het is de 24-jarige kleermaker Guenter Liftin die als eerste van velen wordt gedood.

Burgers van de DDR die in West Berlijn werken, mogen niet meer de grens over. Deze regeling geldt voor maar liefst 65.000 mensen. De komende tweeeneenhalf jaar mogen West-Berlijners niet meer naar het Oosten. Op 18 augustus schreef Kennedy aan de Berlijnse burgemeester Brandt dat "de brutale sluiting van de grenzen een duidelijke bewijs van falende politieke zwakte vertegenwoordigt waarbij het zich nu handelt om een fundamentele Sovjetische beslissing die alleen door een oorlog ongedaan gemaakt kan worden". In juli had Kennedy al een robbertje gevochten met Chroetschow - die niet-Amerikaans gezinde plannen met Berlijn had - en stelde daarbij de volgende eisen:

1. het recht van de geallieerden om in Berlijn aanwezig te zijn, 2. het recht op een vrije toegang tot Berlijn, 3. het recht van West Berlijners om zelf over hun toekomst te beslissen en hun manier van leven zelf te bepalen.

De dreiging van een derde wereldoorlog kwam angstvallig dichterbij. Wie herinnert zich niet de tanks die tegenover elkaar stonden bij Checkpoint Charlie in oktober van hetzelfde jaar, de Russische en de Amerikaanse. Reden was een verdere beperking van de toegang aan Oost-Berlijn voor de diplomaten die in West Berlijn woonden. Generaal Lucius D. Clay stuurt als reactie  tanks naar de grens om in het uiterste geval over te gaan tot gewapend ingrijpen en zodoende de Westerse belangen te verzekeren. De volgende morgen stuurt ook de Sovjet Unie tanks naar de grens. Maar liefst 16 uur staan de beide legers tegenover elkaar. De Sovjet-tanks trekken zich echter als eerste terug, vlak daarna gevolgd door de Amerikaanse. President Kennedy en partijleider Gorbatschow voeren indringende gesprekken waarop de Sovjets de vier machten-status nogmaals bevestigen. Was er toen te snel ingegrepen of EEN vergissing gemaakt....... Ook in 1962 is een derde wereldoorlog  heel nabij. De Sovjetunie heeft het plan om op Cuba middellangeafstandsraketten te stationeren. De installaties worden in september door Amerikaanse  vliegtuigen ontdekt en de foto's laten niets te raden over. Met het dreigement atoomwapens in te zetten en een zeeblokkade van Cuba, forceert de Amerikaanse president Kennedy een nederlaag van de Sovjetunie, de raketinstallaties worden op 28 oktober 1962 ontmanteld.

Direct na de bouw van de muur verleenden veel mensen spontane vluchthulp. Vaak hielpen familieleden of kennissen hierbij, tevens werd er een organisatie in het leven geroepen die Oost Duitsers zouden gaan helpen met het organiseren van vluchtpogingen. Vooral aan de overgang Friedrichstrasse zijn er wat dat betreft veel activiteiten. Vluchtwilligen worden voorzien van paspoorten van andere landen en lidmaatschappassen van internationale organisaties die helemaal niet bestaan. Zo komen tussen 1962 en 1964 ongeveer 400 Oost-Duitsers via de buitenlanders-overgang naar West Berlijn. De US-soldaat Harold E. Schwarz was wat dat betreft een held. Samen met een vriend hielp hij diverse mensen in een omgebouwde auto naar het Westen. Ook veel diplomaten waren bereid - vaak tegen een forse vergoeding - Oost Duitsers in hun kofferbak mee te nemen en het Westen in te sluizen. Waarschijnlijk is dit ook de reden dat de DDR de grensovergang tijdelijk sloot (zie vorige alinea).

De bouw van de muur stabiliseerde de DDR en onderbrak de (vanuit de Oostduitse autoriteiten gezien) dramatisch gestegen vluchtelingenstroom. Met reformen probeerde Walter Ulbricht het westen economisch te overvleugelen. In de zestiger jaren begon een klein "Wirtschaftswunder". De DDR werd de op een na sterkste industriemacht van het Oosten, het beoogde wereldniveau bereikten ze echter nooit. De sluiting van de grenzen versterkte de staat op het gebied van de buitenlandse politiek. Op basis van de co-existentie van Oost en West werd de grens internationaal geaccepteerd. Op het uitsluiten van de mogelijkheid naar het Westen te gaan, volgde een fase van tolerantie in de DDR. Het regime begon wel vooral kunstemnaars, schrijvers en intellectuelen te vervolgen. De SED breidde haar netwerk van de haar goed gezinden (of bange burgers) aanzienlijk uit, hun opdrachten bestonden voornamelijk uit bespieden, afluisteren en controle. In 1968 werd de nieuwe grondwet van kracht. Deze definieerde de DDR als "Sozialistischen Staat Deutscher Nation". Het doel tot hereniging werd nergens genoemd. De verankerde leidende rol van de Partij maakte de formele rechten tot holle frasen.

In West Duitsland had de sluiting van de grenzen ook grote invloed. De Westerse economie was voor een deel afhankelijk van buitenlandse arbeidskrachten. Daar vielen er nu een hele boel af. Sinds 1966 regeerde een grote coalitie van SPD en CDU/CSU. Deze regering moest een zware economische crisis overwinnen. Een actieve economische politiek droeg er toe bij de recessie te overwinnen. Nieuwbouwwoning en bungalow, koelkast en tv werden gewoon in een snel groeiende welstand. Reeds 13 miljoen West Duitsers hadden al een eigen auto! Maar de jeugd eiste uitleg over het Nazi-verleden en de aktuele regeringspolitiek. Met nieuwe protestvormen verontrustten ze grote delen van de maatschappij.

Historisch is de vluchtpoging van Peter Fechter die op 18-jarige leeftijd op 17 augustus 1962 aan de Zimmerstrasse. Terwijl een vriend slaagt in die poging, wordt Peter door Oost-Duitse grenssoldaten neergeschoten en blijft zwaar gewond aan de voet van de muur liggen. De West-Berlijnse Politie mag niet helpen, ook de soldaten aan de post Checkpoint Charlie grijpen niet in. Het duurt dan nog ruim een uur voordat de grenssoldaten van de DDR het zwaar bloedende slachtoffer weghalen. Van deze gebeurtenis is een gedenkplaats in de Zimmerstrasse/hoek Charlottenstrasse. Goed is het om hierbij te weten dat het recht toch enigszins zijn loop is gegaan. In maart 1997 veroordeelt het Landgericht Berlin beide schutters tot een vrijheidsstraf van 20 en 21 maanden. De hogere machten die de opdrachten gaven bleven echter nog even vrij rondlopen.

De grenspolitiek van de DDR verwoestte het leven van vele mensen, scheidde families, vriendeskringen en hele buurten, het deelde Berlijn in tweeen. Aan de Friedrichstrasse doorsneden de versperringen de historische stadswijk. Het driehoekinge, oorspronkelijk barokke gebied, strekte zich uit van de Behrenstrasse tot de huidige Mehringplatz. Op het einde van de oorlog was het gebied zwaar beschadigd, door de bouw van de muur langs de Zimmerstrasse werd een herstel onmogelijk gemaakt. Voor het uitbreiden van het grensgebied liet de leiding van de DDR bijna alle gebouwen aan de Noordzijde van de Zimmerstrasse afbreken. Bij de grensovergang Friedrichstrasse/Checkpoint Charlie bestond het gebied uit slechts 4 huizenbloks tussen Zimmerstrasse en Krausenstrasse. Het zuidelijke deel van Friedrichstadt aan de Westerse kant van de grens werd de peripherie van West Berlijn. Alleen het Uitgevershuis Axel Springer bouwde zijn hoofdkantoor van 1961 tot 1966 aan de muur om een teken te zetten als politieke en ruimtelijke eenheid van Berlijn. Als tegenreactie bouwden de Oostduitsers hoge flatgebouwen die het zicht op het Uitgevershuis en de lichtkrant verborgen.

In de DDR was alleen al het voorbereiden van een poging om te vluchten strafbaar. De grenssoldaten werden dagelijks verplicht "Grensversetzer festnehmen oder vernichten". Het neerschieten van vluchtelingen werd zelfs door het regime beloond met een een premie en een onderscheiding. Tussen de bouw van de muur en de afbraak lukte het ca. 40.000 mensen toch om Oost Duitsland te ontvluchten. Diverse honderden werden echter bij de vlucht neergeschoten en verwond of gedood. Hoeveel dat er precies zijn, is nog steeds niet definitief bekend. Van veel gevallen is documentatie gevonden, van ieder slachtoffer is een kort portret gemaakt dat in verschillende musea is in te zien of bij mij beschikbaar is. In totaal werden er ruim 110.000 processen in de DDR gevoerd i.v.m. Republikflucht of Ungesetzliche Grenzuebertritt., in minstens 71.000 gevallen eindigt het in een veroordeling, hierbij wordt over het algemeen zwaar gestraft.

In juni 1963 bracht president Kennedy een bezoek aan berlijn waar hij vanaf het balkon van het Schoeneberger stadhuis. Hier sprak hij de beroemde woorden "Ich bin ein Berliner". Een leuke anecdote is dat Kennedy pas op het idee kwam deze woorden in het Duits uit te spreken toen hij al op weg was naar het balkon, toen vroeg hij namelijk pas aan Robert Lochner (zijn vertaler) wat "I am a Berliner" in het Duits was. Op 22 oktober van het zelfde jaar kwam Kennedy door geweerkogels in Dallas om het leven,  in West Berlijn werd diep getreurd. Ook in 1963 vindt een bezoek plaats van Gorbatschow aan partijleider Ulbricht en het SED-congres in Oost Berlijn. Hij gebruikt dan voor het eerst het woord "Wiedervereinigung".

De West-Duitse sociaal-democraat Bahr bedenkt de formule "Wandel durch Ernaehrung" omdat een val van het Oost-Duitse regime in de toekomst zeer onwaarschijnlijk zal zijn. De DDR-regering accepteert in principe de voorstellen om politieke gevangenen vrij te kopen, De Berlijnse Senaat en de Oost-Berlijnse instanties sluiten een "Passierscheinabkommen": West Berlijners mogen met een speciale pas hun familieleden in het Oosten bezoeken. Maar tegelijkertijd worden de grensversperringen uitgebreid en worden Oost-Duitsers die een vluchtpoging wagen door vele hardliners in Oost-Duitsland als verraders beschouwd.

In de 70-er jaren begint een door de wereldmachten getolereerde ontspanning tussen beide Duitse staten. West Duitsland bleef de democratische principes en de sociale markteconomie trouw ondanks de economische crises. Na de KSZE (Konferenz über Sicherheit und Zusammenarbeit in Europa)-slotakte van 1975 eisten steeds meer DDR-burgers de respectering en inachtneming van de mensenrechten. Een hoge staatsschuld, onflexibele economische plannen en een starre stalinistische machtsstructuur leidden op het einde van de 80-er jaren de ondergang van het DDR-regime in.

In de DDR groeit in het begin van de 80-er jaren - vooral in evangelische kringen - het verzet tegen de inmars van sovjetische troepen in het door een bloedige burgeroorlog geteisterde Afghanistan in 1979. De Oostduitse vredesbeweging wint aan belangrijkheid. Onder het motto "Schwerter zu Pflugscharen" nemen in de DDR vele duizenden mensen aan evenementen deel. Het SED-regime slaat terug met uitzettingen en arrestaties. De Westduitse vredesbeweging concentreert zich gelijkertijd op het NAVO-dubbelbesluit en de bewapeningsplannen van de USA. Een samenwerking tussen de twee vredesbewegingen strandt echter op een verschillende opvatting over mensenrechten en vrijheid. In Afghanistan moeten de sovjetische troepen zware verlieen nemen, na het aantreden van Gorbatschow in 1985 trekken de troepen zich in 1988/1989 terug uit Afghanistan.

Na de veertigste verjaardag van de DDR (met een grote parade die wordt afgelegd door Honecker en Gorbatschow)  formeren zich oppositionele groepen en  wordt de chef van de SED - Honecker -  in het Politburo afgezet (zie de alinea's over Honecker). Meer dan 500.000 demonstranten verzamelen zich vervolgens op de Alexanderplatz, vier dagen later treedt het hele Politburo van de SED af. Op de avond van 9 november kondigt Gunther Schabowski namens de SED een nieuwe reisregeling af om zo de vluchtenlingenstroom (vooral ook door de Tsjechische Republiek) te stoppen. De richtlijn bevat o.a.  een bezoekregeling aan het Westen met terugkeerrecht. Dit wordt op een persconferentie medegedeeld, per abuis wordt er echter de indruk gegeven dat het DIRECT ingaat.

De vertaling luidt als volgt (een letterlijke tekst hoort U in het filmpje):

"De ministerraad van de DDR heeft besloten dat tot het in werking treden van een door de Volkskammer gesanctioneerde wettelijke regeling, de volgende bepalingen met betrekking tot particuliere reizen en reizen met het doel de DDR permanent te verlaten met onmiddellijke ingang van kracht worden:

1. Particuliere reizen naar het buitenland kunnen zonder dat aan de gebruikelijke voorwaarden is voldaan (speciale aanleidingen tot de reis en familiebetrekkingen) worden aangevraagd. De toestemming wordt op korte termijn verleend en zal slechts in uitzonderlijke gevallen worden geweigerd.

2. De bevoegde afdelingen voor het uitgeven van paspoorten door de districtsbureaus van de Volkspolizei hebben opdracht gekregen visa voor een duurzaam verblijf in het buitenland ogenblikkelijk uit te geven, zonder dat daartoe hoeft te worden voldaan aan de geldende voorwaarden. Aanvragen kunnen, evenals voorheen, ook worden gedaan bij de afdelingen voor binnenlandse aangelegenheden.

3. Men kan voor een permanent vertrek naar het buitenland gebruik maken van alle grensovergangen van de DDR naar de BRD, respectievelijk naar (West)Berlijn.

Hiermee komt een eind aan het tijdelijk verlenen van reisvergunningen in buitenlandse diplomatieke vertegenwoordigingen van de DDR, respectievelijk aan de mogelijkheid tot definitief vertrek naar het buitenland via derde landen."

Nog dezelfde avond verzamelen zich meer en meer Oostberlijners bij de grensovergangen naar West Berlijn. Ze eisen van de grenswachten dat ze de mededeling van de SED uitvoeren en mensen vrij naar het Westen laten gaan. Deze nacht valt de muur.........

De grensovergang Bornholmer Strasse was de Noordelijkste van de zeven grensovergangen. Op de avond van de negende november gaat hier de eerste slagboom open onder aandrang van een grote massa mensen. Alleen al in het eerste uren passeren minimaal 20.000 Oost-Berlijners ogestoord de Boesebruecke.

We gaan nu even terug in de geschiedenis, naar 1963. De USA, Groot Brittannie en de Sovjetunie sluiten een overeenkomst tot begrenzing van atoomproeven, het mag alleen nog ondergronds. In 1970 wordt overeengekomen dat geen atoomkennis, -techniek en -materiaal aan andere landen geleverd zal worden. In 1971 komen de 4 bezettingsmogendheden tot een overeenkomst waarbij door de Sovjetunie de binding van West Berlijn aan de Bundesrepublik wordt erkend. In de volgende 3 jaren worden er tussen de twee Duitslanden allerhande overeenkomsten gemaakt om de betrekkingen te ontspannen. De Bundesrepublik tollereerde de volkenrechtelijke erkenning van de DDR. De staatkundige erkenning door de Bundesrepublik inclusief het recht tot eigen nationaliteit, bereikt de DDR echter niet. Mede door de overeenkomsten verliest Berlijn de belangrijkheid als podium van de Oost-West confrontatie. Het voortbestaan van het grensregime verhindert echter iedere normalisering.

In billaterale onderhandelingen wordt  tussen de Sovjetunie en de USA een contract gesloten tot reducering van de atoomwapens, SALT 1 in 1972 en Salt 2 in 1979. De atoomopslagplaatsen groeien echter gestaad, ondanks de ontspanningspolitiek. In de zeventiger jaren begint de interesse in een verbetering van de verhoudingen tussen Oost en West. Zeven staten van het Warschau-pact, 15 NAVO-staten en 13 neutrale landen ontmoeten elkaar in 1973 tijdens een Veiligheidsconferentie in Helsinki. Onder de deelnemers zijn ook de Bundesrepublik en de DDR. De ondertekening van de slotakte geschiedt pas 2 jaar later en bevat o.a. het aanvaarden van het principe van geweldloosheid, nietinmenging in de aangelegenheden van andere landen, de protectie van mensenrechten en basisvrijheden. Dit geeft de uitreiswillenden en oppositie een document in de hand waarop zij zich in hun tegenstand beroepen kunnen.

Dan even naar Michail Sergejewitsch Gorbatschow, eigenlijk de grondlegger van de val van de DDR. Zonder hem was het waarschijnlijk niet of pas veel later gebeurd, of misschien zelfs helemaal niet. Gorbatchow werd in maart 1985 tot leider van de Sovjetunie gekozen. Om de economische en politieke crisis in zijn land een halt toe te roepen, wil hij in het socialistische systeem van de Sovjetunie democratische procedures en in de economie beperkte kapitalistische methodes gaan invoeren. Als vertegenwoordiger van een generatie die niet aan de Tweede Wereldoorlog heeft deelgenomen, kan hij op de economisch slechte toestand (voornamelijk door de wapenwedloop) reageren. Hij wil dan ook onderhandelingen om tot een gedeeltelijke ontwapening te komen. In flagrante tegenstelling met de Breznjew-doctrine (die in 1968 de inventie in Praag rechtvaardigde) verkondigt Gorbatschow de opvatting dat ieder land zijn eigen weg naar het socialisme zou moeten gaan. In Oost Europa wordt hier verschillend op gereageerd, Polen en Hongarije zijn helemaal voor, de DDR is fel tegen.

Een dag na de val van de muur neemt de sovjetische staats- en partijchef contact op met de Westelijke geallieerden en de West-Duitse regering. Hij zoekt naar ondersteuning om een ongecontroleerde ontwikkeling van de situatie te verhinderen alsmede een interventie van de sovjetische strijdkrachten te voorkomen. Officieel beschouwt hij de gebeurtenissen in de DDR als een binnenlandse aangelegenheid en verantwoording van de zojuist aangetreden leiding. Een maand na de val van de muur bezetten demonstranten het Ministerie van Staatssicherheit in Leipzig. De burgeroppositie eist vrije verkiezingen en een overgang naar de democratie.

Al in de eerste dagen na de val worden delen uit de muur gehaald en ontstonden er extra grensovergangen. Al snel wagen mensen zich bij de afschrikwekkende afzettingen. Als "muurspechten" beginnen ze met hamer en beitel stukken uit de muur te hakken. Het symbool van de deling van Duitsland, Europa en de wereld wordt langzaam ontmanteld. De regering van de DDR geeft een bedrijf (Limex) de opdracht stukjes van de muur (bont beschilderd) met echtheidscertificaat wereldwijd te verkopen. Oostduitse grenswachten nemen de afbraak over waarbij een groot gedeelte wordt afgevoerd en later gebruikt voor het aanleggen van wegen en straten. Uit de binnenstad verdwijnt de muur al in 1990, de rest duurt wat langer maar alles is in 1992 voltooid.

Op 18 maart 1990 worden in de DDR voor het eerst vrije verkiezingen voor de "Volkskammer" gehouden. Aansluitend besluiten de twee gekozen parlementen (Oost en West) dat de DDR delen van de grondwet van West Duitsland overneemt. Door beide regeringen wordt een overeenkomst gemaakt dat begonnen zal worden met onderhandelingen over een totale hereniging. Hiervoor is echter wel de toestemming nodig van de 4 bezettingsmachten Rusland, USA, Engeland en Frankrijk. Op 5 mei 1990 voeren de ministers van Buitenlandse Zaken van deze landen de eerste gesprekken met de ministers van buitenlandse zaken van de beide Duitse regeringen. In een 2 plus 4 verdrag doen de geallieerden afstand van alle rechten en verantwoordelijkheden. In september 1994 verlaten de laatste geallieerde troepen dan Berlijn.

Slechts enkele honderden meters van de oorspronkelijke muur blijven  staan en worden als officieel monument benoemd. Een groot gedeelte ervan staat in de Niederkirchnerstrasse en bij de nationale gedenkplaats in de Bernauer Strasse waar de slachtoffers van het communistische geweld worden herdacht. Hier is een doorlopende tentoonstelling, zowel in het Duits als in het Engels, met o.a. een wachttoren die uitzicht biedt op originele grensversperringen. Van de meer dan 100 wachttorens, zijn er trouwens slechts 3 bewaard gebleven. In de 'verzoeningskapel" (Bernauerstrasse 111) worden iedere dag de doden herdacht, hierbij staat steeds de biografie van een van de bij de muur gedode mensen in het middelpunt. Tevens is er een tentoonstelling over de vlucht uit het voormalige Oost-Duitsland: een opvangstkamp genaamd Marienfelde waar veel vluchtelingen een aantal dagen worden opgevangen. In totaal werden maar liefst 1,35 miljoen mensen hier opgenomen. Er wordt precies uitgelegd wat de motieven van de vluchtelingen zijn en ook hoe de vluchtweg gemaakt werd.

Nog enkele weetjes en plaatsen om te bezoeken:

Checkpoint Charlie werd zo genoemd vanwege het NATO-alfabet. De familieleden van de geallieerde strijdkrachten konden gebruik maken van Checkpoint A (Alpha) bij Helmstedt , Checkpoint B (Bravo) bij Dreilinden en Checkpoint C (Charlie) aan de Friedrichstrasse.

Twee rijen typisch Berlijnse klinkers geven nu nog aan waar de muur gestaan heeft. Deze blijvende herinnering loopt van het muurpark in het Noorden naar de Sonnenallee in het Zuiden. Ook de binnenste versperringsmuur is op een plaats gemarkeerd en wel aan de Leipziger Platz. In de komende jaren zullen de kentekens van de muur verder uitgebouw worden middels de klinkers in de straten.

De DDR-leiding onderbrak in augustus 1961 ook het totale Berlijnse openbaar vervoer. Diverse S- en U-stations waren tot 1990 buiten bedrijf. De treinen die door de stations kwamen om de verbinding tussen het Noordelijke en het Zuidelijke deel van Berlijn te onderhouden, staken ondergronds het tot Oost Berlijn behorende stadscentrum door zonder te stoppen. Inmiddels zijn al deze "spookstations" weer in gebruik.

De Brandenburger Tor lag in de tijd van de deling direct achter de grenslinie in het Sovjetische deel van de stad. De Pariser Platz was deel van het grensgebied en ontoegankelijk voor het publiek. In het huidige U-station Brandenburger Tor herinnert de tentoonstelling "Mauerinformation Brandenburger Tor" aan de geschiedenis als symbool voor "Teilung und Wiedervereinigung". Tijdens de tijden dat lijn 55 rijdt (de Kanzlerbahn) is de tentoonstelling toegankelijk en heeft kostenloze informatie die o.a. bestaat uit gratis internettoegang tot de pagina's van de Stichting Berliner Mauer, Mauerportal des Landes Berlin alsmede de pagina's die gewijd zijn aan de doden bij de muur. Er is een duidelijke plattegrond met de belangrijkste plaatsen en gedenk-plaatsen van de tijd toen Berlijn verdeeld was, een film over de grensversperringen van de DDR die in de jaren 1989/1990 overgebleven waren en een foto-overzicht van de Brandenburger. Tevens is er een uitleenplaats van de Multimediaguide Berliner Mauer.

Achter het Oostelijke portaal van de Reichstag (tegenwoordig zetel van de Bundestag) liepen de grensinstallaties van de DDR. De zuidelijke oever hoorde tot West Berlijn, het wateroppervlak was al Oost-Berlijns gebied. Op de plaats waar de muur samenkwam met de rivieroever, maakte de Berliner Burgerverein een gedenkplaats: Weisse Kreuze.

Het "Parlament der Baume" is een gedenkplaats voor de doden aan de Berlijnse muur ontworpen en gemaakt door diverse kunstenaars o.l.v. Ben Wargin. Bij het geheel behoren o.a. bomen, gedenkstenen, overblijfselen van de grensversperringen, fotos en teksten. Op granieten panelen staan de namen van 256 slachtoffers vermeld. Voor de bouw van het Marie Elisabeth Lueders Haus - die de bibliotheel van de Duitse Bundestag herbergt - moest de gedenkplaats verkleind worden. In de kelder van de bibliotheek tonen segmenten van de muur de oorspronkelijke loop ervan.

Zoals eerder beschreven was Guenter Liftin op 24 augustus 1961 het eerste slachtoffer van de Oostduitse grenspolitie. Een gedenksteen herinnert zowel aan hem als aan de overige slachtoffers van de SED-dictatuur die door DDR-soldaten werden neergeschoten. De herinnering kunt U zien in de  Kieler Strasse 2 op de plaats van een voormalig uitvoeringsorgaan van de Oostduitse grenstroepen.

In de Bernauer Strasse heeft de volledige afzetting van de grens diep ingegerepen in het dagelijkse leven. Van de ene op de andere dag werden families, kennissen en vrienden van elkaar gescheiden. De brutale verstoring van het normale leven heeft tot heden duidelijke sporen nagelaten. De vroegere "Todesstreifen" is nog niet bebouwd, tussen het Nordpark en de Nordbahnhof kan men nog een goede indruk krijgen van de breedte van de grensversperringen. Heden ten dage herinnert de gedenkplaats Berliner Mauer met het centrale monument van de Bundesrepublik Deutschland en van het Bundesland Berlin samen met het documentatie-centrum en de Kapel der Verzoening nog aan de deling van de stad en de slachtoffers van het muurregime. Tot 2011 wordt alles nog verder uitgebouwd.

Na de bouw van de muur stond de Verzoeningskerk in de "Todesstreifen", onbereikbaar voor de gemeente. Die hield de gebedsdiensten in het daarvoor ingerichte gemeentehuis, dit is thans het documentatiecentrum van de Berlijnse muur. In 1985 gaf het DDR-regime de opdracht de kerk op te blazen. Na de val liet de godsdienstige gemeente op de fundamenten van de kerk de "Kapelle der Versoehnung" oprichten. Zoals eerder beschreven vvinden hier regelmatig herdenkingen plaats met steeds in het middelpunt de herinnering aan en de biografie van een van de slachtoffers. De herdenking vindt iedere dinsdag t/m vrijdag plaats van 12:00 tot 12:15. Bezoekers aan Berlijn wordt gevraagd een of meer van de diensten in de Bernauer Stasse bij te wonen.

Vanaf dit jaar (2010) herinnert een "Open Air" tenstoonstelling op de Platz des 9. November 1989 aan de historische gebeurtenissen. Het plein ligt Noordoostelijk van de Boesenbruecke op het terrein van de voormalige grensovergang. Onder de brug door loopt de Berliner Mauerweg over de vroegere Kolonnenweg.

De "Sacrower Heilandskirche ", van 1841-1844 door L. Persius gebouwd, lag van 1961 tot 1989 in het verboden gebied tussen West Berlijn en de DDR. De klokkentoren was deel van de muur, de kerk zelf stond in het niemandsland. Tot 24 december 1961 werden er kerkdiensten gehouden. Weinig later werd het interieur van de kerk volledig vernield om te voorkomen dat er nog verder gebruik van zou worden gemaakt. Pas 28 jaar later kan de eerste gebedsdienst weer gehouden worden. Over de Berliner Mauerweg kan men de Heilandskirche per fiets bereiken.

De grensovergang Drewitz (DDR) werd in 1969 na een bevel van de Nationale Verdedigingsraad aangelegd. Ze kwam in de plaats van het controlepunt bij Albrechts-Teehofen. Drewitz was de grootste grensovergang voor in transit reizenden van de Bundesrepublik naar West Berlijn  en werd het meest van alle grensovergangen gebruikt. Tegenover Drewitz lag het Westberlijnse controlepunt Dreilinden, door de Westelijke geallieerden Checkpoint Bravo genoemd. Per jaar passeerden ongeveer 4,5 miljoen voertuigen en 10 miljoen mensen de grensovergang. Na het afbreken van de oude versperringen (alleen de commandotoren is bewaard gebleven en van 2005-2007 gerestaureerd) ontstond hier het  Europaparc. Het monument is tegenwoordig tentoonstellings- en activiteitencentrum van de Vereniging Checkpoint Bravo. Sinds 2009 is er een doorlopende tenstoonstellig (FREINDwaerts - FEINDwaerts) waarbij de entree gratis is. Zoals eerder beschreven gebeurde op 9 november 1989 het ondenkbare. Na de avondlijke persconferentie van de DDR-regeringsspreker Guenter Schabowski vormden zich vele kilometers lange files voor de grensovergang. De mensen wilden de aangekondigde vrijheid in reizen direct uitproberen. Dus ook hier bij de grensovergang Drewitz. Hier keken de volledig verraste grenssoldaten hulpeloos toe bij een verschrikkelijk chaotische situatie. Rond middernacht werden alle grenstropen in verhoogde staat van paraatheid gebracht. Een half uur na middernacht (dus op 10 november) werd de grens echter toch vrijgegeven, een andere mogelijkheid zou er ook niet zijn geweest of had tot ontelbare slachtoffers geleid. Jubelende Oost Duitsers - hartelijk en emotioneel ontvangen door West Duitsers - zorgden ervoor dat in een klap de eens grootste grensovergang iedere betekenis verloor.Over de Berlinermauerweg is ook deze gedenkplaats per fiets bereikbaar.

Bij het Britzer Zweigkanal wilde de 20-jarige Chris Gueffroy samen met een vriend in de nacht van 5 op 6 februari 1989 het Oosten ontvluchten.  Zij gingen er beiden van uit dat aan de grens niet meer geschoten werd. Chris werd de laatse vluchteling die door de Oostduitse grenstroepen werd neergeschoten. Sinds 21 juni 2003, de dag waarop hij 35 jaar zou zijn geworden, wordt op deze plaats een gedenksteen getoond. Deze plaats is bereikbaar via S-Bahnhof Kollnische Heide, daarna is het nog ca. 15 minuten lopen.

Mauerpark Pankow: het eerste deel van het park ontstond in 1993. Bij het Friedrich Ludwig Jahn Stadion zijn delen van de middelste muur bewaard gebleven. Het door West Berlijners druk bezochte park zal in de toekomst uitgebreid worden.

Luisenstaedtischer Kanal: in dit drooggelegde kanaal waren vanaf 1927 tuinen en speelplaatsen ontstaan. Door het DDR-regime werd het weer met water gevuld en tot grensgebied verklaard, thans is het kanaal wederom drooggelegd en wordt tot park omgevormd.  De bouwkundige getuigen zoals kanaalmuur, trappen en Mittelweg werden daarbij behouden.

Park am Nordbahnhof: ook het voormalige Stettiner Bahnhof (thans Nordbahnhof) werd op bevel van de DDR-leiding tot "Todesstreifen" omgevormd. Hier is in 2009 een park aangelegd met authentieke resten van de muur in het geheel opgenomen. De als monument erkende achterlandmuur werd in 2005 helemaal gesaneerd.

Park am Heidekampgraben, Landschaftspark Adlershof-Johannisthal: in het Zuiden van Berlijn, tussen de wijken Neukoln en Treptow-Kopenick, zijn twee nieuwe parken ontstaan. De vroegere muurstrippen aan de Heidekampgraben zijn tussen Kiefholzstrasse en Britzer Zweigkanal tot groenstrook gemaakt, het grensgebied tussen Rudower Stasse en de Landesgrenze Brandenburg is omgevormd tot Landschaftspark Rudow-Altglienicke.

De Oberbaumbrucke, gebouwd tussen 1894 en 1896, overspant de rivier de Spree en is de verbinding tussen de stadsdelen Kreuzberg en Friedrichshain. Van 1961 tot 1989 was dit een grensovergang van de DDR die alleen door voetgangers benut mocht worden. Sinds 9 november 1994 is de gerestaureerde brug een van de belangrijkste verbindingen in het verenigde Berlijn. Tussen Ostbahnhof en Oberbaumbrucke is in de Muhlenstrasse een deel van de beschilderde binnenmuur bewaard gebleven.  Bekend als East Side Gallery is het als monument beschermd. In 1990 werden door 118 kunstenaars uit 21 landen met penseel of spuitbus tekeningen aangebracht, in 2009 werd het in samenwerking met die kunstenaars geheel gerestaureerd.  Een infobord bij de Zuidwest kant van de brug op de hoek van de May-Ayim oever legt uit wat de overeenkomst tussen de West Berlijnse Senaat en de regering van de DDR betreffende een bezoekvergunning van West Berlijners aan het Oosten op bepaalde tijden inhoudt. Twee lichtboxen bij de toegang van de U-Bahn (Steen-Papier-Schaar) en ontworpen door de kunstenaar Thorsten Goldberg  tonen bij avond  door een generator gecontroleerde, fluoriscerende  kokers  die de omtrek vormen van een vuist, een uitgestrekte hand of een hand met twee uitgestrekte vingers. De kunstenaar vraagt zich hierbij af hoe over het leven van mensen beslist wordt.

Het Marshall-plan (officieel European Recovery Program) is genoemd naar de toenmalige Minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten. Hij deed het eerste voorstel op 5 juni 1947 in een speech op de Harvard Universiteit in Cambridge, Massachusetts. Bijna een jaar later, op 3 april 1948 werd het plan door de Amerikaanse Senaat aangenomen, dezelfde dag nog tekende president Truman de officiele stukken. Voor een bedrag van 13,1 miljard Dollar (vooral destijds een gigantisch bedrag) moest in 4 jaar de wederopbouw van Europa grotendeels voltooid zijn. De bedoeling was hulp te verlenen aan een deels verhongerende bevolking in het verwoeste Europa, indamming van de communistische Sovjet Unie en het creeeren van een afzetgebied voor de Amerikaanse overproduktie. Letterlijk: "against hunger, poverty, desperation  and chaos". Aan 13 Europese landen werden gelden beschikbaar gesteld of goederen geleverd. Nederland ontving in die 4 jaar een steun van totaal ongeveer 977 miljoen dollar, De grootste ontvangers waren Groot Brittannie, Frankrijk en Duitsland, resp. 3,4 miljard, 2,8 miljard en 1,4 miljard. In november 1947 werd in Londen een conferentie gehouden waaraan de Ministers van Buitenlandse Zaken deelnamen. De Sovjet-minister Molotow wees de lannen af als ongewenste inmenging in de souvereiniteit van de Europese Staten. Andere Oost- Europese staten hadden wel degelijk interesse in deelname aan de plannen, echter werd het hen door de Sovjet-Unie verboden. Zo bleef de Marshall-hulp beperkt tot de landen in West-Europa (wel inclusief Jugoslavie) en Indonesie.

Behalve Kennedy en Reagan bezocht ook president Nixon Berlijn. Tijdens zijn Europareis in 1969 (vergezeld van o.a. Haldeman, Ehrlichman, Kissinger en Rogers) bezocht hij op 27 februari Berlijn en de muur. Ruim een maand eerder was Nixon ingezworen als nieuwe president van de Verenigde Staten, hij volgde Johnson op.

Bij de val van de muur was George Bush sr. president van de Verenigde Staten. Hij ging zelf niet naar de stad omdat hij vond dat hij met deze gebeurtenis geen munt moest slaan in de landelijke politiek. Tijdens het presidentschap van Reagan was Bush vice-president. Hij werd als president opgevolgd door Bill Clinton in 1992. In plaats van naar Berlijn te gaan, koos Bush voor een conferentie met Gorbatschow, de initiator van de val van de Berlijnse muur. De conferentie vond plaats op 2 en 3 december 1989, gedeeltelijk aan boord van het Sovjet cruiseschip Maxim Gorky, dus kort na de val van de muur. Het was de tweede keer dat de staatshoofden elkaar ontmoetten, de eerste keer was Bush nog vice-president. Tijdens de conferentie verklaarden Bush en Gorbatschow samen dat de Koude Oorlog nu definitief ten einde was gekomen. Deze conferentie wordt als de historisch op een na belangrijkste beschouwd (na Yalta in 1945)

Op 31 oktober 2009 ontmoetten de ex-presidenten Bush en Gorbatschow elkaar wederom, nu wel in Berlijn. Ook ex-Bundeskanzler Kohl en de huidige Bundeskanlerin Merkel en Bundespresident Koehler nemen aan de feestelijke viering van de Konrad Adenauer Stiftung deel. De plaats van handeling is het Friedrichstadt Palast.

De Oostduitse partijleider ten tijde van de val was Erich Honecker. In mei 1971 werd Ulbricht ten val gebracht en Honecker volgde hem op 3 mei op nadat hij zich verzekerd had van de steun van Sovjet-president Leonid Brezjnev. Hiermee werd hij eerste secretaris van de SED. Op 29 oktober 1976 werd hij door de Volkskammer gekozen tot voorzitter. Tijdens zijn ambtstijd maakte hij verschillende verdragen met de Bundesrepublik en werd de DDR lid vann de Untited Nations. Op 9 september 1987 bracht hij aan de Bundesrepublik een bezoek en werd hij in Bonn officieel ontvangen door Bundeskanzler Kohl. Tijdens de reis bezocht hij verschillende andere grote steden (o.a. Dusseldorf) en bracht hij een bezoek aan zijn geboortedorp in het Saarland. Zijn allergrootste wens was een bezoek te brengen aan de Verenigde Staten, dit is er echter nooit van gekomen. Zijn verhouding met de Sovjet Unie begon nadat Gorbatschow de leiding in handen had steeds slechter te worden. De twee lagen elkaar niet, en dat was meerdere malen duidelijk merkbaar. Tijdens een topconferentie van het Warschau-Pact in Boekarest op 7 en 8 juli 1989 gaf de Sovjet Unie officieel de Brezjnev-doctrine (beperkte souveraniteit van de deelnemende landen) op en verkondigde het de vrijheid van keuze. Het begin van het einde van het communistische Oostblok. Honecker maakte het einde van de conferentie niet mee. Hij kreeg een galaanval en werd met spoed overgevlogen naar Berlijn waar hij in "zijn" ziekenhuis werd opgenomen. Hierdoor kon hij tot in september zijn ambt niet uitoefenen. In de DDR groeide het verzet het het aantal demonstraties nam drastisch toe, steeds meer mensen namen er aan deel. Veel DDR-burgers namen hun toevlucht bij de Westduitse Ambassades in Praag en Boedapest, het waren er nu per maand zelfs meer dan 10.000. De Hongaarse regering opende een grensovergang op 19 augustus 1989, 3 weken later gevolgd door een volledige openstelling van de grens met Oostenrijk. Vele tienduizenden Oost-Duitsers ontvluchtten hun land en namen de route via Hongarije naar Oostenrijk. Het antwoord van de DDR was de sluiting van de grenzen naar andere Oostbloklanden, mede omdat de Tsjechisch-Slowaakse regering de vluchtelingenstroom via haar land onaaceptabel vond. Het visumvrije reizen naar Tsjechie werd ongedaan gemaakt, dezelfde maatregel kwam een dag later voor Roemenie en Bulgarije. Grote demonstraties en stakingsdreigingen waren het gevolg.

Honecker beschouwde zijn politiek als de juiste en wees de perestroika totaal af. Hij zorgde er zelfs voor dat informatie uit de Sovjet-Unie die betrekking had op de perstroika, niet bij de Oostduitsers terecht kwam. Op 6 en 7 oktober vierde men in Oost Berlijn de 40ste verjaardag van de DDR, ook Gorbatschow was hierbij aanwezig. Vanuit de massa kwam nu luid en duidelijk de roep "Gorbi, hilf uns". Gorbatschow prees in een gesprek onder vier ogen met Honecker de prestaties en successen van de DDR, maar hij wist maar al te goed dat het land eigenlijk al failliet was. Er kwam 3 dagen later (10 oktober) een crisiszitting van het Nationaal Comite van de SED. De geplande reis van Honecker werd afgezegd en er werd een verklaring openbaar gemaakt die Honecker als onjuist beschouwde en probeerde tegen te houden, Egon Krenz zette echter door, hield voet bij stuk en publiceerde de verklaring. De dagen erna besteed Krenz al zijn tijd om een grote meerderheid bij zijn collegae te krijgen om Honecker definitief af te zetten. Hij verzekerde zich van de steun van het leger en de geheime dienst en liet collega Harry Tisch op de laatste dag van het Gorbatschow-bezoek de Sovjet-leider hierover informeren. Gorbatschow wenste hen veel succes, een teken waarop Krenz en de zijnen gewacht hadden. Op 12 otober vloog de chef-ideoloog van de SED Kurt Hager naar Moskou om voor de zekerheid met Gorbatschow te overleggen over het afzetten van Honecker.

De voor eind november geplanze zitting van het centraal Comite van de SED werd vooruitgehaald naar het einde van deze week, nadat Hager uit Moskou was teruggekeerd en het comite had ingelicht over de toestemming van Gorbatschow. Op de avond van de 16e oktober voeren Krenz en Mielke telefonisch indringende gesprekken met de overige leden om ze zodoende over te halen een afzetting van Honecker te steunen. De zitting van 17 oktober werd nog door Honecher voorgezeten, hij sprak daarbij de historische woorden "Gibt er noch Vorschlaege zur Tagesordnung". De eerste die hierop reageerde was Willi Stoph die als eerste agendapunt voorstelde te stemmen over een afzetting van voorzitter Honecker en benoeming van Egon Krenz tot nieuwe leider. Honecker was sprakeloos maar slaagde erin met een min of meer stalen gezicht te antwoorden "Gur, dann eroeffne ich die Aussprache". Velen voerden het woord maar er was helemaal niemand die steun verleende aan Honecker. Integendeel, door Guenter Schabowski werd zelfd voorgesteld om Honecker ALLE bevoegdheden te ontnemen, dus ook de functie van voorzitter van de Staatsraad en voorzitter van de Nationale Verdedigingsraad. Zelfs een oude vriend als Mittag liet Honecker volledig vallen. Het schijnt zo te zijn dat Krenz dreigt om Honecker verantwoordelijk te stellen voor alle misstanden in de DDR en het bekend maken van compromiterende informatie die hij over Honecker bezat.

De discussies duurden ruim drie uur en op het einde viel het unanieme besluit. Zelfs Honecker zelf stemde voor! Het Centraal Comite kreeg het advies om Honecker en zijn oude vrienden Mittad en Herrmann alle functies te ontnemen. Bij de volgende zitting van het Centraal Comite waren 206 leden aanwezig, er ontbraken er 16, waaronder echtgenote Margot Honecker. Er was slechts 1 tegenstem en wel van de 81-jarige ex directice van de Partijhogeschool, Hanna Wolf. Officieel werd verklaard: "Das ZK hat der Bitte Erich Honeckers entsprochen, ihn aus gesundheitlichen Gründen von der Funktion des Generalsekretärs, vom Amt des Staatsratsvorsitzenden und von der Funktion des Vorsitzenden des nationalen Verteidigungsrates der DDR zu entbinden". Per acclimatie werd Egon Krenz unaniem tot nieuwe leider gekozen. Op 20 oktober werd ook Margot Honecker uit haar ambt gezet.

In de loop van de november begon een onderzoek van machtsmisbruik en corruptie van de DDR leiders, dus ook bij Honecker. Hij zou o.a. al sinds 1978 jaarlijks 20.000 Mark ontvangen hebben van de Bauakademie, zonder dit te melden. Er volgden strafrechtelijke onderzoeken tegen Honecker en 30 andere functionarissen. De meesten werden direct gearresteerd, hierbij hoorden ook de Honecker-vazallen Tisch en Mittag. Dezelfde dag werd Honecker ook als lid uit de SED gegooid, hij sloot zich aan bij de pas opgerichte KDP, dit bleef hij tot aan zijn dood in 1992.

Op 22 december werd aan de familie Honecker medegedeeld dat ze hun huis in Wandlitz binnen uiterlijk 2 weken zouden moeten verlaten. Op 6 januari 1990 kreeg Honecker na een uitvoerig onderzoek te horen dat hij aan nierkanker leed. Honecker werd enkele keren gearresteerd maar steeds weer enige tijd later om gezondheidsredenen vrijgelaten. In april werd hij opgenomen in het Militair ziekenhuis van Beelitz, hier werd ook nog een levertumor geconstateerd. Begin oktober worden alle akten die betrekking hebben op Honecker overgegeven aan het Ministerie van Justitie in de Bondsrepubliek. Op 30 november wordt een nieuw arrestatiebevel uitgevaardigd met als beschuldiging het geven van opdrachten tot het neerschieten van vluchtelingen bij de muur. Honecker bevindt zich echter in het ziekenhuis op extoriaal gebied (Sovjet Unie). Op 13 maart 1991 verlaat Honecker het ziekenhuis en wordt samen met zijn echtgenote per vliegtuig overgebracht naar Moskou, ondanks protesten van de Bondsregering.

In december 1991 vaardigde de Sovjet regering - waar inmiddels Jeltzin de leiding had overgenomen - een bevel uit tot uitwijzing van Honecker. Op 11 december vlucht Honecker naar de Chileense Ambassade in Moskou. Chili zou hem asiel willen verlenen, naar het schijnt was dit ook aangeboden door Syrie en Noord Korea. Duitsland oefende enorme druk uit om Honecker naar Duitsland terug te krijgen, temeer daar bij een nieuw medisch onderzoek was gebleken dat van een levertumor geen sprake was. De Russische Minister van Buitenlandse Zaken deelde op televisie mee dat Honecker direct zou worden gearresteerd en uitgeleverd aan Duitsland zodra hij de Chileens ambassade zou verlaten. Ook werd er van vele kanten druk op de Chileens regering uitgeoefend om Honecker geen asiel te verlenen, temeer daar dit was toegezegd om medische redenen die niet juist waren geweest. De Chileens Ambassadeur, die in de toezegging een grote rol had gespeeld, werd naar Chili ontboden waarna de beslissing viel dat Honecker niet zou worden opgenomen in het Zuid Amerikaanse land. Ambassadeur Almeyda werd uit zijn ambt gezet. Ondanks de bemoeienissen van diverse Russische artsen om Honecker toch naar Chili te krijgen, bevestigde de Chileens president Patricio Alwijn in juni 1992 aan Kohl dat Honecker terug op het vliegtuig naar Duitsland zou worden gezet. Op 29 juli 1992 wordt Honecker inderdaad naar Duitsland teruggestuurd. Bij aankomst in Berlijn wordt hij direct gearresteerd ein overgebracht naar gevangenis Moabit. Margot Honecker was echter vrij om te gaan en staan waar ze wilde. Ze besloor naar haar dochter Sonja te gaan, die was met een Chileen getrouwd en woonde in Chili.

Honecker kreeg 2 arrestatiebevelen, een voor doodslag (geven van een schietbevel) en een voor poging tot doodslag in 68 gevallen waarvan er 12 in een rechtzaak zullen worden behandeld. Ook de comiteleden Fritz Streletz, Willi Stoph, Erich Mielke en Hans Albrecht werden gearresteerd, o.a. wegens machtsmisbruik en ontrouw jegens de nog levende leden van de Verdedigingsraad. Er volgt een nieuw medisch onderzoek van Honecker, hieruit blijkt wel degelijk dat hij een levertumor heeft. Desondanks begint het proces op 12 november 1992 in Berlijn. Op 3 december mocht Honecker een verklaring afgeven. Hierbij accepteerde hij de politieke verantwoording voor de doden aan de muur maar vond hij juridisch en moreel geen enkele schuld te hebben. Hij rechtvaardigde tevens de bouw van de muur omdat anders een Derde Wereldoorlog met vele miljoenen doden niet te vermijden was geweest., het was trouwens een unanieme beslissing van het hele Oostblok, niet alleen van de DDR. Tevens wees hij erop dat het schietbevel door de United Nations was aanvaard. Hij toonde zich nog heel strijdvaardig en verkondigde de mening dat het Socialisme mogelijk en beter was dan het kapitalisme en dat het proces uitsluitend gevoerd werd uit politieke motieven. De openlijke kritiek aan de Geheime Dienst Stasi deed hij af met sensatiejournalisme van het Westen.

Het was echter zeer omstreden of Honecker eigenlijk wel voor alle beschuldigingen veroordeeld zou kunnen worden, de meningen liepen zich ver uiteen. Zijn levensverwachting zou nog slechts enkele maanden zijn en men vroeg zich af of het wel humaan zou zijn met de rechtzaak door te gaan. Verzoeken om hem vrij te laten, werden echter door 2 rechtbanken afgewezen met als reden dat het recht zijn loop moest hebben en dat gezondheid hier geen rol bij speelde. Maar toch valt op 16 januari 1993 de beslissing om Honecker nu - na 169 dagen - van alle vervolging te ontheffen en de beschuldigingen van o.a. verduistering van staatsgelden in te trekken. Hevige protesten bij vooral zijn slachtoffers zijn het gevolg.

Honecker vloog onmiddelijk naar zijn in 1952 geboren dochter Sonja in Santiago de Chile. De andere - eerder vermelde - aangeklaagden werden echter op 16 september 1993 veroordeeld tot vrijheidsstraffen varierend van vier tot zeveneneenhalf jaar. Honecker sloeg vanuit Chili terug met een rede op de 66ste verjaardag van zijn echtgenote Margot, 17 april 1993. Hij betoonde spijt aan het feit dat zijn oude kameraden nu in Moabit waren opgesloten. Hij sloot af met de woorden "Sozialismus ist das Gegenteil von dem, was wir jetzt in Deutschland haben. Sodass ich sagen möchte, dass unsere schoenen Erinnerungen an die DDR viel aussagen von dem Entwurf einer neuen, gerechten Gesellschaft. Und dieser Sache wollen wir fuer immer treu bleiben". Het duurde nog 6 maanden dat Honecker  enigszins comfortabel kon leven. Hierna moest hij kunstmatig gevoed worden, op 29 mei 1994 stierf hij bij zijn dochter in Santiago de Chili, 81 jaar oud.

Van Margot Honecker wordt verder weinig vernomen. In 2008 wordt ze bij de 29ste verjaardag van de Sandinistische revolutie in Nicaragua nog onderscheiden vanwege haar inzet om het analfabetisme in de wereld te onderdrukken. Zij  weigert echter - ondanks een verzoek hiertoe - een rede te houden.

Opzien baart dan nog opzien als een youtube-video in oktober 2009 opduikt. Hierin viert Margot Honecker - samen met een aantal medestanders - de 60ste verjaardag van de DDR. Thans woont ze, nog steeds zelfstandig,  niet ver van haar dochter Sonja  in een luxe wijk van Santiago. Hier bekommert ze zicht vooral over haar kleinkinderen, in 2010 wordt ze 83 jaar. Ze schijnt nog tamelijk gezond te zijn en reist voor medische checks regelmatig naar Cuba, waar ze bevriend is met het echtpaar Raoul Castro. Voor zover ik weet is de as van haar echtgenoot in haar bezit het heeft ze de urn in haar woonhuis. Verzoeken om de as naar Honecker's geboortedorp over te brengen, heeft ze tot nu toe steeds afgewezen.

Dit stukje geschiedenis sluit ik af met een aantal filmpjes die voornamelijk uit tv-uitzendingen zijn overgenomen en aanvullende informatie geven over de hier beschreven periodes. Het zijn vaak historische opnames.

<object width="480" height="385"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/oQu4YLOajuA?fs=1&amp;hl=nl_NL"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/oQu4YLOajuA?fs=1&amp;hl=nl_NL" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="480" height="385"></embed></object>